نگارگری ایرانی؛ تحولات دوران افشار، زند و اوایل قاجار (قرن ۱۲ و اوایل ۱۳ هجری قمری)

مقدمه:

پس از سقوط صفویه و دوره‌ای از آشفتگی سیاسی، ایران تحت حکومت سلسله‌های افشار، زند، و سپس قاجار قرار گرفت. این دوران که از اوایل قرن دوازدهم هجری قمری (قرن هجدهم میلادی) آغاز شد و تا اوایل قرن سیزدهم هجری قمری (قرن نوزدهم میلادی) ادامه یافت، شاهد تحولات و تغییراتی در هنر نگارگری بود. در حالی که شکوه مکتب اصفهان رو به افول بود، هنرمندان این دوره تلاش کردند تا سنت‌های نگارگری را حفظ کرده و با تأثیرات جدید، آن را به پیش ببرند.

۱. نگارگری در دوره افشار (۱۱۳۵ - ۱۱۶۳ هجری قمری / ۱۷۳۶ - ۱۷۴۹ میلادی):

نادرشاه افشار، با وجود تمرکز اصلی خود بر فتوحات نظامی، از هنر نیز حمایت می‌کرد.

• حفظ سنت‌های صفوی: در این دوره، هنر نگارگری عمدتاً ادامه‌دهنده سبک‌های اواخر دوره صفویه بود. نسخه‌های خطی شاهنامه و دیگر متون ادبی همچنان تصویرسازی می‌شدند.
• تأثیرات محدود: با توجه به ماهیت نظامی حکومت نادرشاه و عدم ثبات سیاسی، نوآوری‌های چشمگیری در نگارگری رخ نداد. با این حال، حمایت‌های او باعث شد تا کارگاه‌های نگارگری همچنان فعال باقی بمانند.

۲. نگارگری در دوره زند (۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ هجری قمری / ۱۷۴۹ - ۱۷۹۴ میلادی):

کریم‌خان زند، که شیراز را پایتخت خود قرار داد، دوران نسبتاً باثباتی را برای ایران فراهم کرد و این امر به هنر نیز رونق بخشید.

• سبک شیراز: نگارگری در این دوره، به ویژه در شیراز، سبکی خاص خود را پیدا کرد که به «سبک شیراز» یا «نگارگری زندیه» معروف است. این سبک، تلفیقی از سنت‌های نگارگری صفوی و تأثیرات محلی بود.
• ویژگی‌های سبک زند:
• رنگ‌های گرم و شاد: استفاده از رنگ‌های روشن و گرم مانند صورتی، طلایی، و آبی فیروزه‌ای.
• چهره‌های ظریف و پرداخته: ترسیم چهره‌ها با ظرافتی خاص، اغلب با گونه‌های گلگون و چشمانی درشت.
• تزئینات پرکار: توجه به جزئیات در لباس‌ها، جواهرات، و تزئینات.
• مضامین عاشقانه و درباری: تصویرسازی داستان‌های عاشقانه، مجالس بزم، و صحنه‌های درباری.
• نگارگری تک‌برگی: نگاره‌های تک‌برگی و مرقع‌ها همچنان رواج داشتند و هنرمندان به خلق آثاری با جنبه‌های تزئینی و شخصی علاقه‌مند بودند.

۳. نگارگری در اوایل دوره قاجار (۱۲۰۹ هجری قمری به بعد / ۱۷۹۴ میلادی به بعد):

با تأسیس سلسله قاجار و انتقال پایتخت به تهران، نگارگری وارد مرحله جدیدی شد که با تلفیق سنت‌های گذشته و تأثیرات قوی‌تر هنر غرب، همراه بود.

• تأثیرات عمیق‌تر هنر اروپایی: در این دوره، تأثیر هنر اروپایی، به‌ویژه از طریق نقاشی رنگ روغن و پرتره‌نگاری، بسیار قوی‌تر شد. هنرمندان قاجاری به تکنیک‌های سایه‌روشن، نورپردازی، و ایجاد حجم در نقاشی رنگ روغن تسلط یافتند.
• رواج پرتره‌نگاری: کشیدن پرتره‌های شاهان، درباریان، و رجال سیاسی به یکی از مهم‌ترین ژانرهای نگارگری تبدیل شد. این پرتره‌ها اغلب با شکوه و جلال درباری و با جزئیات دقیق لباس‌ها و تزئینات همراه بودند.
• ادامه سنت‌های کلاسیک: در کنار نقاشی رنگ روغن، نگارگری سنتی نیز همچنان ادامه داشت و تصویرسازی برای شاهنامه، خمسه نظامی، و دیگر متون کلاسیک همچنان رواج داشت، هرچند با سبک و سیاق جدید.
• تکنیک‌های جدید: استفاده از قلم‌موهای ظریف و رنگ‌های روغنی برای خلق جزئیات دقیق، به ویژه در لباس‌ها و چهره‌ها.
• هنرمندان شاخص: هنرمندانی چون میرزا بابا، محمدعلی نقاشباشی، و ابوالحسن غفاری (صنیع الملک) از چهره‌های برجسته این دوره هستند که توانستند سنت و نوآوری را به خوبی در آثار خود ترکیب کنند.

۴. پایان دوران نگارگری سنتی:

با ورود عکاسی و گسترش نقاشی به سبک اروپایی در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، دوران شکوفایی نگارگری سنتی کم‌کم به پایان رسید و هنرمندان به سمت سبک‌های مدرن‌تر گرایش پیدا کردند.

نتیجه‌گیری:

دوران افشار، زند و اوایل قاجار، دورانی گذار در هنر نگارگری ایران بود. هنرمندان این دوره با حفظ سنت‌های غنی گذشته و پذیرش تأثیرات جدید، به‌ویژه از هنر اروپایی، توانستند آثاری خلاقانه خلق کنند. سبک زند با رنگ‌های شاد و ظرافت خاص خود، و اوایل دوره قاجار با تلفیق سنت و واقع‌گرایی اروپایی، هر کدام جایگاه ویژه‌ای در تاریخ نگارگری ایران دارند و زمینه‌ساز تحولات بعدی در هنر ایران شدند.

نویسنده: شهناز کاظمی نگارگر