ایران - اصفهان - اشرفی اصفهانی
مقدمه:
با ورود اسلام به ایران در قرن اول هجری شمسی (قرن هفتم میلادی)، تحولات عمیقی در تمام عرصههای فرهنگی و هنری ایران رخ داد. هنر نگارگری نیز از این قاعده مستثنی نبود و با پذیرش آموزهها و مضامین جدید اسلامی، مسیری نو را آغاز کرد. این دوره که از اواخر قرن دوم هجری آغاز شده و تا پایان دوره سلجوقی (۶۲۸ هجری قمری / ۱۲۳۰ میلادی) ادامه مییابد، شاهد شکلگیری سبکهای نوینی در نگارگری ایرانی بود که بعدها به مکاتب بزرگ نگارگری ایران تبدیل شدند.
۱. نگارگری در اوایل دوره اسلامی (قرون اول تا سوم هجری):
در قرون اولیه اسلامی، هنر نگارگری ایران عمدتاً تحت تأثیر هنر ساسانی و بیزانسی قرار داشت. اما با گذشت زمان، هنرمندان ایرانی شروع به پذیرش مضامین اسلامی کردند. نقاشیهای دیواری باقیمانده از کاخهای سامرا (پایتخت عباسیان در عراق کنونی)، که بسیاری از هنرمندان ایرانی در ساخت آنها نقش داشتند، نمونههای مهمی از این دوره هستند. این نقاشیها شامل صحنههایی از زندگی درباری، شکار، و مجالس رقص و موسیقی میباشند که با تأثیرپذیری از سبکهای ساسانی و هنر مناطق دیگر خلافت اسلامی، خلق شدهاند. همچنین، نقوش هندسی و گیاهی پیچیده که در تزئینات معماری و اشیاء فلزی و سفالی به کار میرفت، زمینه را برای گسترش هنر تذهیب و نقاشی در دورانهای بعدی فراهم آورد.
۲. ظهور مکتب بغداد (قرون سوم تا پنجم هجری):
با انتقال پایتخت عباسیان به بغداد و رشد فرهنگ و علم در این شهر، مکتبی خاص در نگارگری شکل گرفت که به «مکتب بغداد» شهرت یافت. این مکتب که از قرن سوم هجری قمری آغاز شد و تا قرن پنجم ادامه یافت، عمدتاً بر تصویرسازی برای متون علمی، ادبی، و تاریخی متمرکز بود. کتابهایی مانند «مقامات حریری»، «کلیله و دمنه»، و نسخههای تاریخ طبری، شاهد این دوره هستند. ویژگیهای بارز مکتب بغداد شامل سادگی و تخت بودن فضاها، برجسته نبودن جزئیات، و شخصیتپردازی قالبی و تا حدی کارتونی است. با این حال، این مکتب نقش مهمی در پایهگذاری نگارگری اسلامی ایفا کرد و زمینهساز تحولات بعدی شد.
۳. نگارگری در دوره آل بویه و غزنویان (قرون چهارم و پنجم هجری):
در دوران حکومت آل بویه در ایران غربی و مرکزی، و غزنویان در شرق ایران (قرن چهارم و پنجم هجری)، هنر نگارگری مسیر تحول خود را ادامه داد. هرچند شواهد زیادی از این دوره باقی نمانده است، اما تصور میشود که نگارگری تحت تأثیر مکتب بغداد، اما با گرایش بیشتر به سمت تزئینات و جزئیات، در حال پیشرفت بوده است. نقوشی که بر روی برخی ظروف فلزی و سفالی از این دوره کشف شده، نشاندهنده مهارت هنرمندان در ترسیم پیکرهها و صحنههاست.
۴. شکلگیری مکاتب منطقهای و ورود سبکهای جدید (قرون پنجم و ششم هجری):
در قرون پنجم و ششم هجری، با توجه به پراکندگی حکومتها و تأثیرات فرهنگی منطقهای، مکاتب نگارگری متفاوتی در مناطق مختلف ایران شکل گرفت. ورود سلجوقیان به ایران و قدرتگیری آنها، باعث اتحاد نسبی سیاسی و فرهنگی شد، اما همچنان تفاوتهای سبکی در نگارگری مناطق مختلف مشاهده میشد. کتاب «ورقه و گلشاه» اثر ایوبی مروزی (اوایل قرن ششم هجری) یکی از نمونههای برجسته این دوران است که تلفیقی از سبکهای ایرانی، سلجوقی، و شاید تأثیرات مصری را نشان میدهد. این دوره شاهد افزایش جزئیات در لباسها، تزئینات، و معماری بود.
۵. مکتب سلجوقی و اوجگیری نگارگری (اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری):
دوره سلجوقی، بهویژه در اواخر حکومتشان، شاهد شکوفایی قابل توجهی در هنر نگارگری بود. کتابهایی مانند «شاهنامه» (نسخههای پراکنده)، «جوینی»، و «اسکندرنامه»، نمونههایی از نگارههای این دوره هستند. ویژگیهای مکتب سلجوقی شامل:
این مکتب، پایهای مستحکم برای مکاتب قدرتمندتر دوره ایلخانی و صفوی بنا نهاد و نشان داد که هنر نگارگری ایران، پس از پذیرش اسلام، توانسته است هویت اصیل خود را حفظ کرده و با مضامین جدید، به تعالی برسد.
نتیجهگیری:
دوران ورود اسلام تا پایان سلجوقی، دورهای حیاتی در تاریخ نگارگری ایران بود. هنرمندان ایرانی با تلفیق میراث غنی دوران پیش از اسلام با آموزههای جدید دینی و فرهنگی، سبکی منحصر به فرد آفریدند که زمینه را برای ظهور مکاتب درخشانتر در دورههای بعدی فراهم ساخت. این دوره، گواهی بر انعطافپذیری و خلاقیت بینظیر هنر ایران در مواجهه با تغییرات بزرگ فرهنگی و سیاسی است.
نویسنده: شهناز کاظمی نگارگر
مقدمه:
نگارگری ایرانی، با سابقهای کهن و درخشان، همواره بازتابدهنده فرهنگ، هنر، و باورهای مردمان این سرزمین بوده است. این هنر که در تار و پود تاریخ ایران بافته شده، از نقوش غارها و سفالینهها آغاز شده و در دورانهای مختلف، سیر تحول و تکامل خود را پیموده است. در این مقاله، نگاهی به ریشههای نگارگری ایرانی در دوران پیش از اسلام، بهویژه از عصر پارینهسنگی تا پایان دوره باشکوه ساسانی خواهیم داشت.
۱. دوران پیش از تاریخ و آغاز نگارگری:
قدیمیترین شواهد نگارگری در ایران به دوران پارینهسنگی بازمیگردد. نقاشیهای غار دانیال در کردستان، غارهای هوتو و کمربند در نزدیکی بهشهر، و غار قلات در کرمانشاه، نمونههایی از این دست هستند. این نقوش که عمدتاً شامل تصاویر حیوانات (مانند اسب، گوزن، و گاو وحشی) و خطوط هندسی میباشند، بیانگر مشاهدات و شاید باورهای مذهبی و جادویی انسانهای نخستین است. این نقاشیها با استفاده از رنگدانههای طبیعی (مانند اکسید آهن برای رنگ قرمز و اخرا، و ذغال برای رنگ سیاه) و احتمالاً با انگشت یا ابزارهای ابتدایی بر روی دیواره غارها ترسیم شدهاند.
۲. هنر نگارگری در تمدن ایلام:
تمدن ایلام (حدود ۳۲۰۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد) یکی از تمدنهای درخشان فلات ایران است که آثار نگارگری قابل توجهی از خود به یادگار گذاشته است. سفالینههای منقوش دوره شوش (دوره سفال خاکستری و سفال نخودی) با نقوش هندسی، جانوری (مانند بز کوهی، پرندگان، و عقاب) و انسانی، نمونههای بارزی از هنر نگارگری این دوره هستند. این نقوش، که با دقت و ظرافت خاصی ترسیم شدهاند، نهتنها جنبه تزئینی داشتهاند، بلکه مفاهیم آیینی و اجتماعی را نیز منتقل میکردند. همچنین، بر روی الواح گلی و مهرهای استوانهای نیز نقوش نگارگری شدهای یافت شده است که صحنههایی از زندگی روزمره، مراسم مذهبی، و نبردها را به تصویر میکشند.
۳. نگارگری در دوران ماد و هخامنشی:
در دوران ماد (حدود ۸۵۰ تا ۵۵۰ پیش از میلاد)، هنر نگارگری تحت تأثیر فرهنگهای همسایه، بهویژه آشور، قرار گرفت. اما اوج هنر نگارگری ایران در دوران هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) رخ داد. اگرچه نقاشیهای دیواری گستردهای از این دوره به دلیل فرسایش و تخریب باقی نمانده است، اما آثار بهدستآمده از کاوشهای باستانشناسی، بهویژه در تخت جمشید، نشاندهنده مهارت ایرانیان در این هنر است. نقوش برجسته تخت جمشید، مانند تصاویر شاهان، درباریان، سربازان، و هدایا، با دقت و واقعگرایی خاصی طراحی شدهاند و میتوانند بازتابدهنده سبک و سیاق نقاشیهای دیواری آن دوران باشند. همچنین، نقوش روی ظروف سیمین و زرین، و مهرها، تصاویری از شکار، نبرد، و مراسم درباری را به نمایش میگذارند.
۴. نگارگری در دوران اشکانی:
دوره اشکانی (۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی) دورانی است که تأثیر هنر یونانی-رومی بر هنر ایران مشهود است. با این حال، نگارگری ایرانی هویت خود را حفظ کرد و در برخی جنبهها، مانند نقاشیهای دیواری کشفشده در نسا (پایتخت تابستانی اشکانیان در ترکمنستان امروزی) و دورا اروپوس (شهری در سوریه امروزی که تحت نفوذ اشکانیان بود)، این هنر به حیات خود ادامه داد. نقاشیهای دورا اروپوس، شامل صحنههای مذهبی، نبردها، و پرترههایی از شخصیتهای مهم، نشاندهنده تأثیر سبکهای شرقی و غربی در کنار هم است. بافت پارچهها و لباسها، و جزئیات چهرهها در این نقاشیها، مهارت هنرمندان اشکانی را به نمایش میگذارد.
۵. اوج نگارگری در دوره ساسانی:
دوره ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) را میتوان دوران اوج نگارگری ایرانی در دوران پیش از اسلام دانست. شواهد موجود، از جمله نقاشیهای دیواری کاخهای سلطنتی (مانند کاخ اردشیر در فیروزآباد، کاخ سروستان، و تاق بستان)، نگارههای عظیم سنگی، و نقوش روی سکهها و مهرهای سلطنتی، گویای شکوفایی این هنر است. نقاشیهای دیواری کاخها، که متأسفانه بخش زیادی از آنها از بین رفته است، صحنههایی از شکار، جشنها، نبردها، و مجالس بزم را به تصویر میکشیدند. این نقاشیها با رنگهای درخشان و ترکیببندیهای پویا، صحنههایی زنده و پرتحرک را خلق میکردند. همچنین، نقوش برجسته ساسانی، مانند نقش برجسته پیروزی شاپور اول بر روم، و نقش برجسته تاجگذاری اردشیر دوم در تاق بستان، علاوه بر جنبه تاریخی، از نظر هنری نیز بسیار ارزشمند هستند و نشاندهنده مهارت در ترسیم پیکرهها و جزئیات لباس و تزئینات است.
نتیجهگیری:
نگارگری ایرانی در دوران پیش از اسلام، گنجینهای غنی از هنر و فرهنگ را به نمایش میگذارد. از نقوش ابتدایی غارها گرفته تا نقاشیهای دیواری باشکوه دوره ساسانی، این هنر همواره در خدمت بیان مفاهیم، ثبت تاریخ، و زیباسازی زندگی بوده است. این میراث گرانبها، بستری مناسب برای شکوفایی نگارگری در دورههای اسلامی فراهم آورد و تأثیرات عمیقی بر هنر جهان گذاشت.
نویسنده: شهناز کاظمی نگارگر
نقاشی رنگ روغن (Oil Painting) یکی از محبوبترین و تأثیرگذارترین تکنیکهای نقاشی در تاریخ هنر است. این سبک با استفاده از رنگهای روغنی که معمولاً با روغنهای گیاهی (مانند روغن کتان) مخلوط میشوند، ایجاد میشود و ویژگیهای خاصی مانند غنای رنگ، قابلیت ترکیب و سهولت در تزیین را به نقاش میدهد. در ادامه، به تاریخچه و روند توسعه این تکنیک میپردازیم.
ظهور رنگ روغن: در دوره رنسانس (قرن 14 تا 17 میلادی)، تکنیک نقاشی رنگ روغن به طور قابل توجهی توسعه یافت و به یک روش محبوب در اروپا تبدیل شد. هنرمندانی مانند یان وان ایک و سندرو بوتیچلی به استفاده از رنگهای روغنی پرداختند. یان وان ایک یکی از نخستین هنرمندانی بود که به طور گسترده از رنگ روغن استفاده کرد و توانست با تکنیکهای پیچیده، جزییات و عمق رنگ را به آثار خود بیفزاید.
نوآوریهای تکنیکی: هنرمندان در این عصر با استفاده از لایهبرداری، رنگهای متفاوت و شفاف را میتوانستند ایجاد کنند. این تغییرات به آنها این امکان را میداد که تصویرسازیهای پیچیدهتری را به وجود آورند و از نور و سایه به بهترین شکل استفاده کنند.
توسعه و نوآوری: هنرمندان مدرن و معاصر همچنان از رنگ روغن استفاده کردند و تکنیکها و مفاهیم جدیدی را به این هنر افزودهاند. با ظهور هنر انتزاعی و فنون نوین در قرن بیستم، رنگ روغن همچنان به عنوان رسانهای قدرتمند و با اهمیت در دنیای هنر باقی ماند.
نگرش به آینده: در دنیای معاصر، نقاشی رنگ روغن به عنوان یکی از تکنیکهای اصلی در آموزش هنر باقی مانده است و هنرمندان با استفاده از این رسانه، بتوانند پیغامهای خود را به مخاطبان منتقل کنند.
نقاشی رنگ روغن با تاریخچه ای غنی و تنوع در سبکها و تکنیکها، تا به امروز یکی از ابزارهای مهم و تأثیرگذار در هنر معاصر به شمار میرود. این تکنیک نه تنها به خاطرات تاریخی و فرهنگی مختلف جوامع که در ایجاد ارتباطات انسانی و بیان احساسات نیز نقش اساسی بازی میکند.
نقاشی آبرنگ (Watercolor Painting) یکی از قدیمیترین و محبوبترین تکنیکهای نقاشی است که با استفاده از رنگهای نرم و محلول در آب انجام میشود. این هنر دارای تاریخچهای غنی و متنوع است که به دورانهای مختلفی برمیگردد.
نقاشی آبرنگ با تاریخچهای طولانی و متنوع، بخشی مهم از تاریخ هنر را تشکیل میدهد. این تکنیک با انعطافپذیری، زیبایی و قابلیت ترکیبپذیری، به هنرمندان این امکان را میدهد که احساسات و تصاویر را به شکلی خاص و زنده به نمایش بگذارند. امروزه، آبرنگ همچنان به عنوان یک رسانه محبوب در بین هنرمندان و علاقهمندان به هنر باقی مانده است.
